Literatür Taraması Nasıl Yapılır? Adım Adım Rehber
Literatür taraması, tezin en çok ertelenen bölümüdür. Sebebi genelde şu: ne zaman biteceği belli değildir. Okudukça yeni kaynak çıkar, her yeni kaynak başka üçünü işaret eder ve bir noktada insan hâlâ okuduğunu mu yoksa artık kaçtığını mı bilemez hâle gelir.
Bu rehber, o belirsizliği kapatan bir çalışma düzeni öneriyor. Amaç mükemmel bir tarama değil — savunulabilir bir tarama: neyi neden dahil ettiğinizi, neyi neden dışarıda bıraktığınızı gösterebildiğiniz bir tarama.
Literatür taraması ne değildir?
Şunu baştan ayıralım, çünkü en yaygın hata burada:
- Özet yığını değildir. "Yılmaz (2019) şunu buldu. Demir (2020) bunu buldu. Kaya (2021) şöyle dedi." biçiminde ilerleyen bir metin, kaynakça listesinin cümlelerle yazılmış hâlidir. Tarama değildir.
- Tarafsız bir envanter değildir. Taramanın bir argümanı olur: bu alan şu noktaya geldi, şurada bir boşluk var, benim çalışmam o boşluğa oturuyor.
- Kronolojik bir anlatı olmak zorunda değildir. Bazen olur, ama varsayılan sıralama tarih değil temadır.
Ölçüt basit: paragraflarınızın öznesi kaynaklar değil, fikirler olmalı. "Şu üç çalışma X yöntemini kullanırken, dördüncüsü Y'yi tercih ediyor ve bunun sebebi..." cümlesi taramadır. "Şu çalışma X yöntemini kullandı." cümlesi not tutmaktır.
Araştırma sorusu nasıl daraltılır?
Tarama, araştırma sorunuz kadar dardır. "Yapay zekâ ve eğitim" bir soru değil, bir alandır — altında on binlerce çalışma vardır ve hiçbir tarama onu kapatamaz.
Daraltmanın üç ekseni var:
| Eksen | Geniş | Dar |
|---|---|---|
| Nüfus | Öğrenciler | Lisans birinci sınıf öğrencileri |
| Müdahale | Yapay zekâ | Üretken yapay zekâ destekli geri bildirim |
| Sonuç | Başarı | Yazma performansı |
Üçünü de daralttığınızda "Üretken yapay zekâ destekli geri bildirimin lisans birinci sınıf öğrencilerinin yazma performansına etkisi" gibi taranabilir bir soru elde edersiniz.
Arama terimleri nasıl belirlenir?
Veritabanına oturup aklınıza geleni aramak, taramayı tekrarlanamaz kılar. Bunun yerine terimleri önce kâğıda dökün:
- Ana kavramlar: her biri için eş anlamlılar ve alternatif yazımlar
- Türkçe ve İngilizce karşılıklar: Türkçe literatür için ULAKBİM ve DergiPark, İngilizce için Scopus ve Web of Science farklı sonuç verir
- Boole operatörleri:
("üretken yapay zekâ" OR "generative AI") AND (geri bildirim OR feedback)
Bu listeyi taramanın yöntem bölümünde raporlayacaksınız. Sonradan hatırlamaya çalışmak yerine baştan yazın.
Tarama günlüğü neden tutulur?
Bu, rehberin en çok işe yarayan tek maddesi. Her arama için tek satır:
| Tarih | Veritabanı | Sorgu | Sonuç | Dahil |
|---|---|---|---|---|
| 12.03.2026 | DergiPark | "yapay zekâ" AND "yazma becerisi" | 84 | 6 |
| 12.03.2026 | Scopus | "generative AI" AND "writing feedback" | 213 | 19 |
İki işi birden görür. Birincisi, jüri "bu literatürü nasıl taradınız?" diye sorduğunda cevabınız hazırdır. İkincisi, üç hafta sonra aynı aramayı yanlışlıkla tekrar yapmazsınız.
Kaynaklar nasıl elenir?
Bulduğunuz her şeyi okumaya kalkışmak taramanın bittiği yer değil, tıkandığı yerdir. İki aşama kullanın:
Birinci aşama — başlık ve öz. Dahil etme ölçütlerinizi (yıl aralığı, çalışma türü, dil, nüfus) baştan yazın ve sadece onlara bakın. Bu aşamada bir kaynağa iki dakikadan fazla vermeyin.
İkinci aşama — tam metin. Birinci aşamayı geçenleri okuyun. Burada eleme sebebini not edin; "yöntem bölümü yok", "farklı yaş grubu" gibi. Bu notlar yöntem bölümünüzün akış şemasına dönüşecek.
Kaba bir oran: 200 sonuçtan ~40'ı birinci aşamayı geçer, ~15'i ikinciyi. Bu normaldir.
Okurken nasıl not tutulur?
Okurken not tutma biçiminiz, yazma aşamasını belirler. Kaynak başına not tutarsanız kaynak başına paragraf yazarsınız — yani madde 1'deki hataya düşersiniz.
Bunun yerine bir sentez matrisi kurun: satırlar kaynaklar, sütunlar temalar.
| Kaynak | Yöntem | Örneklem | Bulgu | Sınırlılık |
|---|---|---|---|---|
| Yılmaz (2019) | Deneysel | 120 lisans | Olumlu etki | Kısa süre |
| Demir (2020) | Nitel | 18 öğretmen | Karışık | Genellenemez |
Matris dolduğunda sütunları okuyun. Bir sütunda tekrar eden bir örüntü görüyorsanız, o bir paragraftır. Bir sütunda çelişki görüyorsanız, o daha iyi bir paragraftır — çünkü tartışacak bir şey vardır.
Literatürdeki boşluk nasıl yazılır?
Taramanın son paragrafı en önemlisidir ve tek bir iş yapar: sizin çalışmanızın neden var olduğunu söyler. Bunu belirsiz bırakmayın.
Zayıf: "Bu konuda daha fazla çalışmaya ihtiyaç vardır."
Güçlü: "Mevcut çalışmaların tamamı İngilizce yazan öğrencilerle yürütülmüştür; Türkçe gibi sondan eklemeli bir dilde üretken yapay zekâ geri bildiriminin nasıl işlediği test edilmemiştir."
İkincisi bir boşluktur. Birincisi bir temennidir.
Kaynakça yükü büyüdüğünde ne yapmalı?
Tarama ilerledikçe kaynakça yükü hızla artar. Elli kaynaklık bir taramada elle biçimlendirme yaparken tutarlılığı korumak zordur — özellikle APA ve İSNAD gibi yazar sayısına göre kural değiştiren formatlarda.
İki pratik not:
- Kaynakları topladığınız anda biçimlendirin, sonuna bırakmayın. Sonda toplu biçimlendirme, hata bulmanın en pahalı olduğu andır.
- Format kurallarını ezberlemeye çalışmayın; yazar sayısı eşiklerini (APA 7'de 21, İSNAD'da 3) her seferinde kontrol edin ya da bir araca bırakın.
Literatür taraması, okumayı bırakmayı bilmekle biter. Ölçüt şudur: yeni açtığınız beş kaynak arka arkaya size zaten bildiğiniz şeyi söylüyorsa, doygunluğa ulaşmışsınızdır. O noktada okumayı bırakıp yazmaya başlayın.